Αναγκαιότητα και σημαντικότητα των διοικητικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών βιβλιοθήκης για την αποτελεσματικότητα και λειτουργικότητα τού παρεχόμενου εκπαιδευτικού έργου των Ανοικτών Πανεπιστημίων

του Κυριακή Κωνσταντίνου

Εισαγωγή

Στην εκπαίδευση από απόσταση που παρέχουν τα Ανοικτά Πανεπιστήμια (εφεξής Α.Π.) παρατηρείται, σε σχέση με τα συμβατικά εκπαιδευτικά ιδρύματα, μια διαφορετική διοικητική - οργανωτική δομή, ως απότοκο τής εφαρμογής μιας ιδιαίτερης εκπαιδευτικής φιλοσοφίας και μεθοδολογίας. Έτσι, στην παρούσα εργασία θα προσπαθήσω να δείξω την αναγκαιότητα και σημαντικότητα των διοικητικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών βιβλιοθήκης για την αποτελεσματικότητα και λειτουργικότητα τού παρεχόμενου εκπαιδευτικού έργου των Α.Π..  Στη συνέχεια, ύστερα από μια συνοπτική και ακροθιγή αναφορά στη στοχοθεσία, σκοποθεσία και σημασία τής αξιολόγησης, παρουσιάζω, ως μελέτη περίπτωσης, το Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο (εφεξής ΕΑΠ) και συζητώ την αναγκαιότητα τής αξιολόγησης τής διοικητικής του δομής και οργάνωσης. Και, τέλος, διαμορφώνω ένα παράδειγμα αξιολόγησης των διοικητικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών βιβλιοθήκης τού ΕΑΠ.

1.Η αναγκαιότητα και σημαντικότητα των διοικητικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών Βιβλιοθήκης στην περίπτωση των Ανοικτών Πανεπιστημίων

Τα Α. Π. οργανώνονται στη βάση δύο θεμελιωδών προϋποθέσεων: α) της έλλειψης τής φυσικής παρουσίας των σπουδαστών από το χώρο τού ιδρύματος και β) της υιοθέτησης μιας διαφορετικής μεθοδολογίας εκπαίδευσης, δηλαδή της εξ αποστάσεως. Αυτές οι δύο θεμελιώδεις προϋποθέσεις για τον θεσμό των Α.Π. διαμορφώνουν το πλαίσιο τής οργανωτικής τους δομής, σχεδίασης και ανάπτυξης. Έτσι, τα Α.Π. παρουσιάζουν ορισμένες ιδιαιτερότητες σε σχέση με τα συμβατικά ως προς τη διοικητική οργάνωση και διαχείριση τόσο του εκπαιδευτικού υλικού όσο και του εκπαιδευτικού έργου.  Θα πρέπει να επισημανθεί ότι ο εκπαιδευτικός οργανισμός: πρώτον, παρεμβαίνει αναγκαία και αποτελεσματικά στον σχεδιασμό, στον προγραμματισμό, στην ανάπτυξη, στην αποστολή, στην ταξινόμηση και στην αποθήκευση του ειδικού εκπαιδευτικού υλικού (συμβατικού ή εναλλακτικού).  Δεύτερον, είναι ο ουσιαστικός διαχειριστής τής διδακτικής επικοινωνίας ανάμεσα σε διδάσκοντες και διδασκόμενους.  Τρίτον, παρέχει υπηρεσίες υποστήριξης τού εκπαιδευτικού έργου και πληροφορίες για τις παρεχόμενες σπουδές και την οργάνωσή τους. Τέταρτον, διαχειρίζεται με διαφορετική λογική τις οικονομικές ανάγκες τού ιδρύματος, εξαιτίας της ιδιαίτερης οργανωτικής του δομής ως προς τις κτηριακές εγκαταστάσεις, τη μισθοδοσία τού προσωπικού, την ερευνητική δραστηριότητα κ.ά. Τα παραπάνω καταδεικνύουν την αναγκαιότητα και σπουδαιότητα των διοικητικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών βιβλιοθήκης στο παρεχόμενο εκπαιδευτικό έργο από τα Α.Π.

2. Μελέτη Περίπτωσης: Το ΕΑΠ

2.1. Η έννοια και η σημασία της αξιολόγησης

Η αξιολόγηση είναι μια ερευνητική διαδικασία με εφαρμοσμένα, πρακτικά - χρηστικά, αποτελέσματα.  Αποσκοπεί στον προσδιορισμό τού βαθμού υλοποίησης των στόχων ενός εκπαιδευτικού συστήματος ή των συστατικών του μερών.  Δηλαδή, είναι μια διαδικασία σύγκρισης μιας αρχικής κατάστασης με μια τελική (Noye & Piveteau, 1999). Η εκπαιδευτική αξιολόγηση, γενικά, ως παιδαγωγικό μέσο (Δημητρόπουλος, ⁵2004), είναι μια μαθησιακή διαδικασία (Rogers, 1999) που στοχεύει, όπως η μάθηση και η εκπαίδευση, στη διακρίβωση των αλλαγών στη συμπεριφορά (γνωστική, συναισθηματική, ψυχοκινητική). Έτσι, είναι αποτελεσματική «μόνο αν είμαστε προετοιμασμένοι να αλλάξουμε» (Rogers, 1999: 293).  Ταυτόχρονα, η αξιολόγηση παρέχει επανατροφοδοτικές πληροφορίες σχετικά με την επιτυχία ή /και την αποτυχία των σκοπών και των στόχων ενός προγράμματος σπουδών, την καταλληλότητα ή όχι των εκπαιδευτικών μεθόδων και της διδακτέας ύλης, την ικανότητα των εκπαιδευτικών, την πρόοδο των σπουδαστών, τη διαθεσιμότητα και αποτελεσματικότητα των διοικητικών υπηρεσιών κ.ά. Με άλλα λόγια, πρόκειται για μια «συστηματική διαδικασία συλλογής, επεξεργασίας, ανάλυσης και ερμηνείας δεδομένων, που αφορούν συγκεκριμένα αντικείμενα, με βάση συγκεκριμένα κριτήρια, με απώτερο σκοπό την ανατροφοδότηση των δραστηριοτήτων και προσπαθειών μας με χρήσιμες πληροφορίες» (Μακράκης, 1998, 1999: 250 - 251). Ειδικότερα στα συστήματα που προσφέρουν εξΑΕ η αξιολόγηση παίρνει μία διττή διάσταση: κοινωνικό - οικονομική και παιδαγωγική (Μακράκης, 1998, 1999).

2.2. Η αναγκαιότητα της αξιολόγησης τού διοικητικού μηχανισμού τού ΕΑΠ

Σύμφωνα με τον ιδρυτικό νόμο τού ΕΑΠ (2552 / 1997) αποστολή του είναι η «εξ αποστάσεως παροχή προπτυχιακής και μεταπτυχιακής εκπαίδευσης και επιμόρφωσης, με την ανάπτυξη και αξιοποίηση κατάλληλου εκπαιδευτικού υλικού και μεθόδων διδασκαλίας. Στους σκοπούς του ΕΑΠ εντάσσεται η προαγωγή της επιστημονικής έρευνας στο πεδίο της μετάδοσης της γνώσης από απόσταση» (Άρθρο 1, Παράγραφος 3).  Δηλαδή, το ΕΑΠ οφείλει να αναπτύξει ειδικό διδακτικό υλικό και μεθόδους εκπαίδευσης που να ανταποκρίνονται στις παραπάνω απαιτήσεις. Αυτό σημαίνει καταρχήν μια διαφορετική φιλοσοφία οργανωτικής δομής και διοικητικής διαχείρισης, την ίδια περίπου στην οποία υπακούουν συνολικά τα Α.Π.. Έτσι, ο διοικητικός μηχανισμός υποστήριξης και εξυπηρέτησης τού εκπαιδευτικού έργου τόσο για τους διδάσκοντες όσο και για τους διδασκόμενους διαδραματίζει έναν αποφασιστικό και ουσιαστικό ρόλο, αφού α) αναπτύσσει, παράγει, αποθηκεύει και διανέμει το ειδικό εκπαιδευτικό υλικό, β) διαχειρίζεται την διδακτική επικοινωνία, γ) παρέχει πληροφορίες για τα προγράμματα σπουδών και υποστηρίζει την εύρυθμη λειτουργία τής εκπαιδευτικής διαδικασίας, δ) οργανώνει υπηρεσίες βιβλιοθήκης, ε) συντονίζει τα ακαδημαϊκά και εκπαιδευτικά ζητήματα, στ) προβάλλει το εκπαιδευτικό, επιστημονικό, ερευνητικό και πολιτιστικό έργο τού ιδρύματος, ζ) διαχειρίζεται τους οικονομικούς πόρους τού ιδρύματος, η) συντηρεί υπηρεσίες γραμματειακής υποστήριξης κ. ά. 

Μέσα σε αυτό το ιδιαίτερο πλαίσιο τής εξ αποστάσεως παρεχόμενης εκπαίδευσης το ΕΑΠ αναπτύσσει εσωτερικούς μηχανισμούς αξιολόγησης τού συνόλου, αλλά και των μερών, τού παραγόμενου εκπαιδευτικού έργου. Και αυτό συμβαίνει τόσο για τη βελτίωση και αξιοποίηση τού ανθρώπινου δυναμικού και των υλικών πόρων τού ιδρύματος όσο και για τη διαπίστωση τής καταλληλότητας και αποτελεσματικότητας των διδακτικών μεθόδων και του εκπαιδευτικού υλικού.  Έτσι, το ΕΑΠ, ανάμεσα σε άλλα, αξιολογεί και το διοικητικό του μηχανισμό, επειδή οι διοικητικές υπηρεσίες και οι υπηρεσίες βιβλιοθήκης είναι ένας από τους σημαντικότερους πυλώνες στήριξης και υποστήριξης τής εκπαιδευτικής διεργασίας στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση.

3.Παράδειγμα αξιολόγησης τού διοικητικού μηχανισμού και των υπηρεσιών βιβλιοθήκης τού ΕΑΠ ως προς την υποστήριξη και εξυπηρέτηση τού εκπαιδευτικού έργου για τους διδάσκοντες και τους διδασκόμενους

Στο παράδειγμα αξιολόγησης των διοικητικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών βιβλιοθήκης που ακολουθεί, υιοθετείται το εξής αξιολογικό σχήμα: α) επιλογή αντικειμένου προς αξιολόγηση, β) καθορισμός των στόχων που αποβλέπει η αξιολόγηση, γ) είδος της αξιολόγησης, δ) θεωρητικό πλαίσιο της αξιολόγησης, ε) άξονες της αξιολόγησης, στ) κριτήρια της αξιολόγησης (στοιχεία του μεθοδολογικού πλαισίου), ζ) μέσα της αξιολόγησης, η) πηγές της αξιολόγησης, θ) αποδέκτες της αξιολόγησης και ι) αξιοποίηση των αποτελεσμάτων της αξιολόγησης.

Α) Αντικείμενο της Αξιολόγησης

Αξιολόγηση των διοικητικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών βιβλιοθήκης του ΕΑΠ.

Β) Αντικειμενικοί Στόχοι της Αξιολόγησης

1.     Η διερεύνηση του επιπέδου των διοικητικών υπηρεσιών του ΕΑΠ.

2.        Η διερεύνηση του επιπέδου των υπηρεσιών της βιβλιοθήκης του ΕΑΠ.

Γ) Είδος της Αξιολόγησης

Διαμορφωτική (formative evaluation). Δηλαδή, κατά τη διάρκεια τού προγράμματος για να διαπιστωθεί το επίπεδο των υπηρεσιών που αξιολογούνται και να γίνει ανατροφοδότησή τους με χρηστικές πληροφορίες.

Αξιολόγηση Διαδικασίας (process evaluation). Δηλαδή, ποιοτική αξιολόγηση: το πως εφαρμόζεται η διοικητική διαδικασία.

Δ) Θεωρητικό Πλαίσιο της Αξιολόγησης

Δηλαδή, προσδιορισμός των παραγόντων που μπορούν να επηρεάσουν τους αντικειμενικούς στόχους τής αξιολόγησης.

1^ος Αντικειμενικός Στόχος της Αξιολόγησης.

Διερεύνηση του επιπέδου των διοικητικών υπηρεσιών του ΕΑΠ.

Παράγοντες.

Ποιότητα και εύρος παρεχόμενων υπηρεσιών.

Ποιότητα τής οργάνωσης των εκπαιδευτικών θεμάτων.

Ποιότητα τής παρεχόμενης ακαδημαϊκής και φοιτητικής μέριμνας.

2^ος Αντικειμενικός Στόχος της Αξιολόγησης.

Διερεύνηση του επιπέδου των υπηρεσιών της βιβλιοθήκης του ΕΑΠ.

Παράγοντες.

Ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών και της οργάνωσης τής βιβλιοθήκης.

Ε) Άξονες της Αξιολόγησης.

Δηλαδή, το σύνολο των βασικών ερωτημάτων που πρέπει να απαντηθούν για να επιτευχθούν οι στόχοι τής αξιολόγησης.

1^ος Αντικειμενικός Στόχος της Αξιολόγησης.

Διερεύνηση του επιπέδου των διοικητικών υπηρεσιών του ΕΑΠ.

Άξονες:

Ποια η ποιότητα και το εύρος των παρεχόμενων υπηρεσιών;

Ποια η ποιότητα τής οργάνωσης των εκπαιδευτικών θεμάτων;

Ποια η ποιότητα τής παρεχόμενης ακαδημαϊκής και φοιτητικής μέριμνας;

2^ος Αντικειμενικός Στόχος της Αξιολόγησης.

Διερεύνηση του επιπέδου των υπηρεσιών τής βιβλιοθήκης του ΕΑΠ.

Άξονες:

Ποια η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών και της οργάνωσης τής βιβλιοθήκης;

ΣΤ) Κριτήρια της Αξιολόγησης. Μεθοδολογικό Πλαίσιο

1^ος Αντικειμενικός Στόχος της Αξιολόγησης.

Διερεύνηση του επιπέδου των διοικητικών υπηρεσιών του ΕΑΠ. 1^ος Αξονας:

Ποια η ποιότητα και το εύρος των παρεχόμενων υπηρεσιών; Κριτήρια:

•         Πόσο ευέλικτο είναι το ωράριο επικοινωνίας με τη γραμματεία τού προγράμματος σπουδών σας;

•         Πόσο ικανοποιημένος / -η είστε από το χρόνο ανταπόκρισης των διαφόρων πληροφοριών που ζητάτε από τη γραμματεία τού προγράμματος σπουδών σας;

•         Πόσο σας ικανοποιεί το επίπεδο μηχανοργάνωσης των διοικητικών υπηρεσιών;

•         Υπάρχει επάρκεια πληροφοριών για τις παρεχόμενες σπουδές ανά πρόγραμμα σπουδών; (Απαντήστε για το πρόγραμμα σπουδών που παρακολουθείτε).

•         Υπάρχουν επαρκείς πληροφορίες για τη διαδικασία εγγραφής σε κάποιο από τα προσφερόμενα προγράμματα σπουδών;

•         Λάβατε έγκαιρα (in time) τα συγγράμματα που αφορούν στο πρόγραμμα σπουδών που έχετε επιλέξει;

•         Υπάρχει κατά τη διάρκεια των Ο. Σ. Σ. και των τελικών εξετάσεων επαρκής αριθμός αιθουσών και εποπτικών μέσων;

•         Πόσο ικανοποιημένος / -η είστε από το επίπεδο και τη διαχείριση τής επικοινωνίας από τις διοικητικές υπηρεσίες του ΕΑΠ;

•         Στην επαφή σας με τη γραμματεία τού προγράμματος σπουδών σας πόσο ευγενικό / προσιτό ήταν το διοικητικό προσωπικό;

•         Σας ικανοποιεί το εύρος τής παρεχόμενης μορφής επικοινωνίας (τηλέφωνο, mail, fax) ή έχετε να προτείνετε και άλλους τρόπους; Γράψτε αναλυτικά ποιους.

2^ος Άξονας:

Ποια η ποιότητα τής οργάνωσης των εκπαιδευτικών θεμάτων;

Κριτήρια:

•         Χρησιμοποιείται ειδικά σχεδιασμένο για τις ανάγκες της εξΑΕ εκπαιδευτικό υλικό;

•         Αξιοποιούνται οι νέες τεχνολογίες για την παρουσίαση τού εκπαιδευτικού υλικού;

•         Γίνεται συστηματική υποστήριξη τού εκπαιδευόμενου;

•         Το εκπαιδευτικό υλικό που παραλάβατε παρουσίαζε οποιοδήποτε πρόβλημα (κακέκτυπο, κακή ποιότητα ήχου ή εικόνας κ.ά.);

•         Τα ακαδημαϊκά ημερολόγια είναι σωστά σχεδιασμένα ώστε να καλύπτουν ικανοποιητικά τον απαιτούμενο χρόνο μελέτης για την κατανόηση τής ύλης;

•         Λάβατε έγκαιρα τα ακαδημαϊκά ημερολόγια ώστε να προγραμματίσετε από πριν τον χρόνο μελέτης σας;

•         Σας ικανοποιεί το εκπαιδευτικό υλικό για τις υπάρχουσες θεματικές ενότητες;

•         Θεωρείτε πως κάποια από τις θεματικές ενότητες των διαφόρων προγραμμάτων σπουδών παρουσιάζει κάποιο ή κάποια προβλήματα; (γράψτε αναλυτικά ποια).

•         Σας ικανοποιεί η διαχείριση τής ιστοσελίδας του ΕΑΠ;

•         Μπορείτε από την ιστοσελίδα του ΕΑΠ να αντλήσετε χρήσιμο και ουσιαστικό υποστηρικτικό υλικό σχετικά με τις σπουδές σας;

•         Σας ικανοποιεί το επίπεδο τής επιστημονικής έρευνας;

•         Είστε ικανοποιημένος / -η από τα υπάρχοντα προγράμματα σπουδών;

3^ος Άξονας:

Ποια η ποιότητα τής παρεχόμενης ακαδημαϊκής και φοιτητικής μέριμνας;

Κριτήρια:

•         Πόσο ικανοποιημένος / -η είστε από τη λειτουργία τού Γραφείου Διασύνδεσης;

•         Πόσο σας ικανοποιεί η παροχή υποτροφιών και οικονομικής στήριξης;

•         Πόσο ικανοποιημένος / -η είστε από την παρουσίαση των διπλωματικών εργασιών;

•         Πόσο ικανοποιημένος / -η είστε από την απονομή των τίτλων σπουδών;

•         Πόσο ενημερωμένο βρίσκετε το ηλεκτρονικό μητρώο των φοιτητών;

•         Τα αιτήματά σας φτάνουν έγκαιρα στα αρμόδια ακαδημαϊκά όργανα;

•         Είστε ικανοποιημένος / -η από το επίπεδο πληροφοριών που μπορείτε να αντλήσετε σχετικά με διάφορα ακαδημαϊκά θέματα;

•         Είστε ικανοποιημένος / -η από το επίπεδο πληροφοριών που μπορείτε να αντλήσετε σχετικά με διάφορες επιστημονικές ή πολιτιστικές εκδηλώσεις;

•         Είστε ικανοποιημένος / -η από το επίπεδο πληροφοριών που μπορείτε να αντλήσετε σχετικά με διάφορα διαπανεπιστημιακά ζητήματα;

2^ος Αντικειμενικός Στόχος της Αξιολόγησης

Διερεύνηση του επιπέδου των υπηρεσιών της βιβλιοθήκης του ΕΑΠ.

1^ος Άξονας:

Ποια η ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών και της οργάνωσης τής βιβλιοθήκης;

Κριτήρια:

•         Η υπάρχουσα ηλεκτρονική μορφή οργάνωσης τής βιβλιοθήκης θεωρείτε πως υποστηρίζει τον διδάσκοντα και τον διδασκόμενο στο εκπαιδευτικό του έργο;

•         Είναι επαρκής ο χρόνος δανεισμού ενός αντιτύπου τής βιβλιοθήκης;

•         Υπάρχει επάρκεια αντιτύπων;

•         Σας ικανοποιεί το εναλλακτικό διδακτικό υλικό τής βιβλιοθήκης;

•         Λειτουργεί σωστά ο διαδανεισμός;

•         Επιθυμείτε την ψηφιοποίηση τού υλικού (συμβατικού ή / και εναλλακτικού) τής βιβλιοθήκης;

•         Είστε ικανοποιημένος / -η από το επίπεδο οργάνωσης τής αναζήτησης περιοδικών και ηλεκτρονικών βάσεων δεδομένων;

•         Υπάρχει επάρκεια πληροφοριών για την αναζήτηση στη «γκρίζα» βιβλιογραφία;

•          Υπάρχει πρόβλεψη για χρήση του υλικού τής βιβλιοθήκης από ΑΜΕΑ;

Ζ) Μέσα τής Αξιολόγησης

Στην παρούσα αξιολόγηση θα χρησιμοποιήσω την τεχνική τού ερωτηματολογίου. Το κύριο είδος ερωτήσεων που υιοθετείται στα κριτήρια είναι αυτό της δεδομένης απάντησης. Δηλαδή, μαζί με τις ερωτήσεις δίνεται και μια σειρά απαντήσεων.  Έτσι, για τα κριτήρια του 1^ου και του 3^ου άξονα του 1^ου αντικειμενικού στόχου υιοθετείται η μορφή τής διαβαθμισμένης κλίμακας, ενώ για τα κριτήρια του 2^ου άξονα τού 1^ου αντικειμενικού στόχου και του 1^ου άξονα τού 2^ου αντικειμενικού στόχου υιοθετείται η μορφή τής εναλλακτικής απάντησης (ναι ή όχι).

Η) Πηγές τής Αξιολόγησης

Πηγές της αξιολόγησης είναι οι φοιτητές και το εκπαιδευτικό προσωπικό του ΕΑΠ.

Θ) Αποδέκτες της Αξιολόγησης

Αποδέκτες της αξιολόγησης είναι τα αρμόδια διοικητικά, αλλά και ακαδημαϊκά, όργανα του ΕΑΠ.

I) Αξιοποίηση των Αποτελεσμάτων τής Αξιολόγησης

Οι αποδέκτες / χρήστες των αποτελεσμάτων τής αξιολόγησης θα τα χρησιμοποιήσουν επανατροφοδοτικά στο πλαίσιο τού σκοπού για τον οποίο έγινε η αξιολόγηση, δηλαδή της ποιοτικής βελτίωσης των παρεχομένων διοικητικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών βιβλιοθήκης τού ιδρύματος.

Συμπεράσματα

Η ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση (εφεξής ΑεξΑΕ) εκφράζει μια εκπαιδευτική φιλοσοφία, η οποία διαφοροποιείται καταρχήν από το παραδοσιακό / συμβατικό εκπαιδευτικό σύστημα τόσο ως προς την ανάπτυξη, παραγωγή και διαχείριση τού εκπαιδευτικού υλικού όσο και ως προς τη μεθοδολογία και τη μέθοδο εκπαίδευσης που υπηρετεί. Έτσι, η εφαρμογή τής ΑεξΑΕ προϋποθέτει από τον εκπαιδευτικό οργανισμό ιδιαίτερες οργανωτικές απαιτήσεις, οι οποίες αφορούν αφενός στην οικονομική - διοικητική διαχείριση του εκπαιδευτικού έργου και αφετέρου στην οργάνωση, σχεδίαση και υλοποίησή του. Σε αυτό το πλαίσιο οι διοικητικές υπηρεσίες υποστήριξης και διανομής τού εκπαιδευτικού υλικού αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους πυλώνες στήριξης και υποστήριξης τού συνόλου τού παραγόμενου εκπαιδευτικού έργου.

Η αξιολόγηση είναι μια ερευνητική διαδικασία με εφαρμοσμένα αποτελέσματα, η οποία ενσωματώνεται στη λογική της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, αφού μέσα από την αξιολόγηση επιτυγχάνεται, ενίοτε, η βελτίωση και ανάπτυξη των ανθρώπινων και υλικών πόρων και, παράλληλα, διαπιστώνεται η καταλληλότητα και αποτελεσματικότητα του εκπαιδευτικού υλικού και των διδακτικών μεθόδων. Έτσι, επισημαίνεται ο διττός χαρακτήρας της αξιολόγησης: οικονομικό - κοινωνικός και ταυτόχρονα παιδαγωγικός.  Τέλος, η αξιολόγηση των διοικητικών υπηρεσιών και των υπηρεσιών βιβλιοθήκης των Α.Π. διέπεται από την αναγκαιότητα της διαρκούς ανάπτυξης των προσφερόμενων παροχών έτσι ώστε να εξασφαλίζεται η αποτελεσματικότερη λειτουργία του εκπαιδευτικού έργου.

Βιβλιογραφία

Δημητρόπουλος, Γ. Ε. (⁵2004). Εκπαιδευτική Αξιολόγηση. Η Αξιολόγηση της Εκπαίδευσης και του Εκπαιδευτικού Εργου. Αθήνα: Γρηγόρης. 
Ματραλής, Χ., Λυκουργιώτης, Α. (1998, 1999). Ιδιαίτερα εκπαιδευτικά «εργαλεία» - μέθοδοι. Στο Δ. Βεργίδης, Α. Αιοναράκης, Α. Λυκουργιώτης κ. ά , Ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Θεσμοί και λειτουργίες, (σ. σ. 37 - 94). Πάτρα: ΕΑΠ.

Μακράκης, Β. (1998, 1999). Αξιολόγηση Συστημάτων Ανοικτής και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Στο Δ. Βεργίδης, Α. Λιοναράκης, Α. Λυκουργιώτης κ. ά , Ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Θεσμοί και λειτουργίες, (σ. σ. 245 - 302). Πάτρα: ΕΑΠ.

Χαραλαμπόπουλος, Β. I. (1993). Οργάνωση της Διδασκαλίας και της Μάθησης Γενικά. Διδακτική μεθοδολογία. Αθήνα: Gutenberg.

Noye, D.& Piveteau, J. (1999). Πρακτικός οδηγός του εκπαιδευτή. Μτφρ. Ε. Ζέη. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Rogers, Α. (1999). Η Εκπαίδευση Ενηλίκων. Μτφρ. Μ. Κ. Παπαδοπούλου & Μ. Τόμπρου. Αθήνα: Μεταίχμιο.

Αξιολόγηση της χρήσης των παρεχόμενων υπηρεσιών της βιβλιοθήκης του ΕΑΠ από φοιτητές εξΑΕ

του Κυριάκη Κωνσταντίνου 

Εισαγωγή

Το νέο κοινωνικοοικονομικό περιβάλλον που δημιουργήθηκε ως απότοκο τόσο της παγκοσμιοποίησης της οικονομίας όσο και της ανάπτυξης των τεχνολογιών της πληροφορίας και των επικοινωνιών σε συνάρτηση με την εδραίωση και παγίωση της δημοκρατίας (τουλάχιστον σε μεγάλο μέρος του δυτικού κόσμου) διαμόρφωσε τις προϋποθέσεις για την υιοθέτηση ευέλικτων εκπαιδευτικών μεθόδων, όπως είναι η εξ αποστάσεως εκπαίδευση (εφεξής εξΑΕ), με σκοπό την άρση των ανισοτήτων (κατά το δυνατόν) και την παροχή εκπαιδευτικών και μαθησιακών ευκαιριών σε όλους.  Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι βιβλιοθήκες των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων ανέπτυξαν λειτουργίες και υπηρεσίες με τέτοιο τρόπο ώστε να ανταποκρίνονται στις διαφοροποιημένες πληροφοριακές ανάγκες διαφορετικών κοινοτήτων χρηστών.

Σκοπός της παρούσας εργασίας είναι η αξιολόγηση της χρήσης των παρεχόμενων ψηφιακών υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών από τους φοιτητές εξΑΕ, χρησιμοποιώντας ως μελέτη περίπτωσης τη βιβλιοθήκη του Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου (ΕΑΠ).   Έτσι, διατυπώνεται ο στόχος της έρευνας και ερμηνεύεται γιατί είναι σημαντική η διερεύνησή του.  Έπειτα σκιαγραφείται το θεωρητικό πλαίσιο της έρευνας και στη συνέχεια γίνεται μια προσπάθεια κριτικής ανάλυσης της βιβλιογραφίας ώστε στη βάση των ελλειμμάτων που παρουσιάζουν άλλες συναφείς έρευνες να θεμελιωθούν τα ερευνητικά ερωτήματα της προτεινόμενης (πιλοτικής) έρευνας. 

Ο στόχος της προτεινόμενης έρευνας

            Η αξιολόγηση της χρήσης των παρεχόμενων ψηφιακών υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών από τους φοιτητές εξΑΕ αποσκοπεί να διερευνήσει και να εξηγήσει το «τι» αξιολογείται, το «γιατί» είναι σημαντικό να αξιολογηθεί, από «ποιους» αξιολογείται και, τέλος, «πως» η αξιολόγηση συνεισφέρει στην κεκτημένη γνώση.  Η συγκεκριμένη έρευνα αποκτά ιδιαίτερη σημασία στο πλαίσιο της σύγχρονης εποχής, αφού η υπερπαραγωγή πληροφορίας δημιουργεί ζητήματα τόσο σχετικά με τη διαχείρισή της όσο και με την αξιοποίησή της.  Έτσι, οι υπηρεσίες που αναπτύσσουν οι βιβλιοθήκες των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων αποσκοπούν στην εξυπηρέτηση των διαφοροποιημένων πληροφοριακών αναγκών των διαφορετικών χρηστών, οι οποίοι επισκέπτονται τον δικτυακό τους τόπο με σκοπό να αντλήσουν πληροφορίες και υλικό, είτε για προσωπική χρήση είτε στο πλαίσιο των σπουδών τους.  Ειδικότερα, για τους φοιτητές εξΑΕ η χρήση των ψηφιακών υπηρεσιών λειτουργεί υποστηρικτικά ή και συμμετοχικά (Κόκκινος, 2005) στην εκπαιδευτική και ερευνητική τους δραστηριότητα. 

Το θεωρητικό πλαίσιο της προτεινόμενης έρευνας

            Τις τελευταίες δεκαετίες του 20^ου αιώνα μια αλυσίδα αιτιακών παραγόντων, όπως άνοδος του κόστους εργασίας, μαζική είσοδος των γυναικών στην αγορά εργασίας, ανάγκη σε εξειδικευμένο ανθρώπινο δυναμικό, αλματώδη ανάπτυξη των επιστημών και της τεχνολογίας, θα καταστήσουν την αρχική τυπική εκπαίδευση ή κατάρτιση ανεπαρκή για όλο το «life span» του σύγχρονου ανθρώπου και θα επαυξήσουν την ανάγκη για συνεχή επιμόρφωση και ενημέρωση μέσα από την παροχή εκπαιδευτικών ευκαιριών.  Έτσι, διάφορα εκπαιδευτικά ιδρύματα και άλλοι σχετικοί φορείς θα ανταποκριθούν στο κοινωνικό αίτημα για ευέλικτα εκπαιδευτικά συστήματα και θα οργανώσουν με τη μεθοδολογία της εξΑΕ ολοκληρωμένους κύκλους  προγραμμάτων σπουδών, ώστε αφενός να ικανοποιήσουν ατομικές και κοινωνικές ανάγκες και αφετέρου να καλύψουν «ελλείμματα» σε γνώσεις και δεξιότητες που παρουσιάζονται στην αγορά εργασίας.

            Η δυναμική της εξΑΕ διαφαίνεται από μια έρευνα (ECAR Respondent Summary, 2003, σ. 2), η οποία αναφέρει πως το 70% των αμερικάνικων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων προσφέρουν εξΑΕ, ενώ σύμφωνα με στοιχεία του Centre National d’Enseignement a Distance (CNED) στην Ευρώπη υπάρχουν περισσότεροι από 3000000 φοιτητές εγγεγραμμένοι σε προγράμματα εξ αποστάσεως σπουδών (Κόκκινος, 2005). Αυτές οι εξελίξεις διαμορφώνουν ορισμένες τάσεις στο σύγχρονο εκπαιδευτικό τοπίο, οι οποίες δεν θα μπορούσαν να αφήσουν ανεπηρέαστη την οργάνωση και λειτουργία των βιβλιοθηκών των ακαδημαϊκών ιδρυμάτων, στη βάση του γεγονότος ότι η βιβλιοθήκη όχι μόνο υποστηρίζει αλλά και προωθεί, ενίοτε δε και «παράγει» εκπαιδευτικό και ερευνητικό έργο.

Τα ακαδημαϊκά ιδρύματα ακολουθώντας τις σύγχρονες τάσεις αναπτύσσουν εξ αποστάσεως εκπαίδευση.  Με τα υπολογιστικά κέντρα που διαθέτουν έχουν την υποδομή για να δρομολογήσουν προγράμματα εξ αποστάσεως εκπαίδευσης. Οι βιβλιοθήκες όμως είναι εκείνες οι οποίες πρέπει να διαχειριστούν το ψηφιακό περιεχόμενο αλλά και να παρέχουν πληροφόρηση και υποστήριξη.  Διακρίνονται δύο ορατοί και ταυτόχρονα βασικοί ρόλοι: α) ανάπτυξη και διαχείριση ψηφιακού περιεχομένου και β) παροχή υπηρεσιών πληροφόρησης.  Το ψηφιακό περιεχόμενο αποκτά βαρύνουσα σημασία στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση σε αντιδιαστολή με τη συμβατική εκπαίδευση και μάλιστα είναι σε θέση να προσελκύσει και περισσότερους χρήστες.   Παράλληλα, οι εξ αποστάσεως χρήστες της βιβλιοθήκης πρέπει να έχουν στη διάθεση τους τις ίδιες υπηρεσίες και επομένως τις ίδιες ευκαιρίες, όπως και οι συμβατικοί χρήστες.  Είναι σημαντικό στην εκπαίδευση από απόσταση να διατηρηθεί το σκεπτικό των προσαρμοσμένων υπηρεσιών προς το χρήστη (student-centered focus), όπως συμβαίνει και για τη συμβατική εκπαίδευση και τους χρήστες εντός πανεπιστημίου (on-campus).  Οι ανάγκες των χρηστών είναι οι ίδιες και στις δυο περιπτώσεις και επομένως και οι παρεχόμενες υπηρεσίες πρέπει να είναι και ισοδύναμες.

Έτσι, για να μπορέσουν οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες να αντεπεξέλθουν στις απαιτήσεις και τις ανάγκες της νέας εκπαιδευτικής πραγματικότητας πρέπει να υιοθετήσουν ορισμένες στρατηγικές[1], στο πλαίσιο της ευρύτερης πολιτικής των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων που τις στεγάζουν, ώστε να καλύπτουν τις ανάγκες των χρηστών με αποτελεσματικότητα.  Ωστόσο, οι εξ αποστάσεως υπηρεσίες που προσφέρουν οι βιβλιοθήκες ουσιαστικά αφορούν στην «ψηφιοποίηση» συμβατικών υπηρεσιών, όπως ο διαδανεισμός βιβλίων, η ηλεκτρονική αποστολή υλικού, τα ηλεκτρονικά αιτήματα πληροφόρησης και η πρόσβαση σε ψηφιακές πηγές (Barron, 2002, όπ. αναφ. στο Κόκκινος, 2005).  Παρόλα αυτά παρατηρείται μια τάση ώστε να αναπτυχθούν υπηρεσίες όπως εκμάθησης, επικοινωνίας, παροχής πρόσβασης και πληροφόρησης και συμβουλευτικής, ώστε να δοθεί προστιθέμενη αξία στην εξΑΕ (Argentati, 1999). 

            Στο πλαίσιο αυτό οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες θα μπορούσαν να μετατραπούν σε ένα ολοκληρωμένο περιβάλλον μάθησης από απόσταση (Distance Learning Environment), έτσι ώστε να ολοκληρώνουν το εκπαιδευτικό έργο του ιδρύματος που ανήκουν και παράλληλα να καλύπτουν τις πληροφοριακές, ερευνητικές και επικοινωνιακές ανάγκες των χρηστών που τις χρησιμοποιούν.  Για να συμβεί αυτό θα πρέπει η ακαδημαϊκή βιβλιοθήκη «να στραφεί από την κατοχή στην πρόσβαση (from ownership to access) και από την εκ των υστέρων συμμετοχή στην εκ των προτέρων ανάμειξη στην εκπαιδευτική διαδικασία (from re-active to pro-active involvement)» (Austen, 1998, όπ. αναφ. στο Κόκκινος, 2005, σ. 131).  Έτσι, η λειτουργία της βιβλιοθήκης στη διεργασία της μάθησης θα εκπληρώνει τρεις επιμέρους στόχους: τον πρακτικό, τον πολιτιστικό και τον κοινωνικό ή διανοητικό (Marchionini & Maurer, 1995). 

Κριτική ανάλυση της βιβλιογραφίας

            Σκοπός της ανάπτυξης ψηφιακών υπηρεσιών από τις ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες είναι η κάλυψη εκπαιδευτικών και πληροφοριακών αναγκών.  Για να διαπιστωθεί, ωστόσο, κατά πόσο η βιβλιοθήκη πληροί την αποστολή της, κρίνεται σκόπιμη η αξιολόγηση της ποιότητας και της διαχείρισης των παρεχομένων υποστηρικτικών υπηρεσιών προς το διδακτικό και ερευνητικό εκπαιδευτικό έργο, αλλά και προς τη δυνητική κοινότητα χρηστών που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει τις πληροφορίες της.  Έτσι, μέσω της αξιολόγησης μπορούν να διερευνηθούν δύο κεντρικά ερωτήματα σχετικά με τα παραπάνω: γιατί να αξιολογούμε τις ψηφιακές υπηρεσίες των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών και τι αξιολογούμε σε αυτές.

            Ως προς το «γιατί» της αξιολόγησης θα μπορούσε κανείς να ορίσει πέντε άξονες: α) τη χρηστικότητα, τη λειτουργικότητα και τα (τυχόν) προβλήματα της βιβλιοθήκης, β) τις τεχνολογίες της βιβλιοθήκης, γ) την ικανοποίηση των αναγκών των χρηστών, δ) την ικανοποίηση της κοινότητας που απευθύνεται και ε) τον θεσμικός της ρόλος και την οργανωτική της αποστολή.  Ως προς το «τι» της αξιολόγησης θα μπορούσε κανείς να επισημάνει την ανάγκη αξιολόγησης των παρακάτω: εξοπλισμός και προγράμματα, πληροφοριακές διεργασίες, πληροφοριακούς πόρους, προϊόντα και υπηρεσίες, πληροφοριακές λειτουργίες, το περιβάλλον του πληροφοριακού συστήματος, το λογισμικό, την πληροφοριακή υπηρεσία κ.ά. (Τζεβελέκου, 2005).

            Έτσι, αρκετές εμπειρικές έρευνες εστιάζουν τα ερευνητικά τους ερωτήματα σε κάποια από τα προαναφερθέντα στοιχεία.  Για παράδειγμα, η έρευνα των Χατζημαρή, Ζουπάνου (2002) εξετάζει ζητήματα συμμετοχής των ακαδημαϊκών ελληνικών βιβλιοθηκών σε συνεργατικά δίκτυα, παροχής σε πηγές πληροφόρησης μέσω του Παγκόσμιου Ιστού, σε υπηρεσίες ενημέρωσης, εκπαίδευσης και πληροφόρησης κ.ά., με στόχο την ανάπτυξη νέων υπηρεσιών και την προώθηση της δυνατότητας πρόσβασης στις πληροφορίες για όλους, στο πλαίσιο της δια βίου μάθησης.  Η έρευνα της Παναγιώτογλου (2002) χρησιμοποιεί και αναλύει τα στοιχεία της έρευνας της British Library (1998) σχετικά με τη χρήση των προσφερόμενων βιβλιοθηκονομικών υπηρεσιών από τους φοιτητές ψηφιακής και εξ αποστάσεως εκπαίδευσης.  Η έρευνα της Λεκίδου (1999) παρουσιάζει με διαγράμματα την αποτελεσματικότητα των υπηρεσιών διαδανεισμού της Πολυτεχνικής Σχολής.  Η έρευνα του Kazmer (2002) επικεντρώνεται στις ανάγκες για υλικό, υποστήριξη, υπηρεσίες κ.ά. των φοιτητών εξΑΕ του πανεπιστημίου του Ιλλινόις και η έρευνα του Κόκκινου (2005) εξετάζει τη χρήση της βιβλιοθήκης του ΕΑΠ από τους εξΑΕ φοιτητές του πανεπιστημίου.

            Ο θεωρητικός προβληματισμός των διαφόρων εμπειρικών ερευνών επικεντρώνεται στον κοινό στόχο της συνεχούς βελτίωσης του επιπέδου των παρεχόμενων υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών προς τους δυνητικούς χρήστες και της ικανοποιητικής κάλυψης των πληροφοριακών αναγκών τους.  Για να επισυμβεί αυτό θα πρέπει το σύνολο των υπηρεσιών της βιβλιοθήκης να ανταποκρίνεται στα αιτήματα, ατομικά ή και ομαδικά, των χρηστών – «πελατών» της.  Έτσι, ο θεωρητικός προβληματισμός που επιστεγάζει τα περισσότερα ερευνητικά ερωτήματα σχετίζεται με την ποιότητα, την απόδοση και τη λειτουργικότητα των ψηφιακών υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών.  Στο επίκεντρο, αν όχι όλων, τουλάχιστον, των περισσότερων ερευνών βρίσκεται ο χρήστης και οι ανάγκες του.  Σκοπός των ψηφιακών υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών είναι να εξυπηρετήσουν όσο το δυνατόν αποτελεσματικότερα την κάλυψη των αναγκών αυτών. 

Ωστόσο, στο σύνολο των εμπειρικών ερευνών διαπιστώνεται ο χαμηλός βαθμός διείσδυσης της βιβλιοθήκης στον πληθυσμό – χρήστη, ως αποτέλεσμα ελλιπούς πληροφόρησης (π.χ. Κόκκινος, 2005) ή και αρνητικών εικόνων, σχετικά με το βαθμό που θα μπορούσε η βιβλιοθήκη να εξυπηρετήσει τις ανάγκες τους.  Παράλληλα, διαπιστώνεται η ανάγκη για εκπαίδευση των χρηστών στις νέες τεχνολογίες που αναπτύσσουν οι βιβλιοθήκες και στην εκμάθηση των νέων υπηρεσιών, π.χ. του διαδανεισμού (Παναγιώτογλου, 2002).  Τέλος, διαπιστώνεται η ανάγκη για ανάπτυξη των πληροφοριακών πόρων της βιβλιοθήκης και της στελέχωσής της από κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό (Χατζημαρή – Ζουπάνος, 2002). 

Στο γνωστικό περιβάλλον της κοινωνίας της πληροφορίας ο ρόλος της ακαδημαϊκής βιβλιοθήκης αναβαθμίζεται και αποκτά ουσιαστική σημασία στη διαχείριση και χρήση της πληροφορίας.  Επίσης, η βιβλιοθήκη, μέσα σε ένα ψηφιοποιημένο περιβάλλον, αποδεσμεύεται από τοπικούς και χρονικούς περιορισμούς και μπορεί να υποστηρίξει το διδακτικό και ερευνητικό έργο όχι μόνο του ιδρύματος που τη στεγάζει αλλά και του συνόλου της εκπαιδευτικής και ακαδημαϊκής κοινότητας.  Για τους λόγους αυτούς οι περισσότερες εμπειρικές έρευνες αξιολόγησης της χρήσης των ψηφιακών υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών εξετάζουν ζητήματα σχετικά με την ικανοποίηση των χρηστών, τις παρεχόμενες υπηρεσίες και τις τεχνολογίες, αλλά και τα βιβλιοθηκονομικά χαρακτηριστικά και την «αρχειακή» λειτουργία της βιβλιοθήκης και θέτουν ως πρωταρχικό τους στόχο την ποιότητα και την ανάπτυξη των λειτουργιών και προγραμμάτων τους.    

Οι εμπειρικές έρευνες, που αναφέρθηκαν παραπάνω, καταφεύγουν στη στατιστική και στα ποσοστά για να ισχυροποιήσουν τα συμπεράσματα και τους ισχυρισμούς τους.  Από την άλλη, είναι αναπόφευκτη αναγκαιότητα οι δείκτες και οι μετρήσεις στο σύγχρονο διαφοροποιημένο εκπαιδευτικό περιβάλλον, αν πράγματι η έρευνα επιδιώκει να καταλήξει σε ασφαλή συμπεράσματα και να διαμορφώσει αποτελεσματικά κριτήρια και ισχυρές πολιτικές για την ανάπτυξη του συνολικού εκπαιδευτικού τοπίου. Έτσι, ακολουθούν την ποσοτική μέθοδο για τη διερεύνηση των ερωτημάτων που θέτουν, εκκινώντας από συγκεκριμένες υποθέσεις και στη βάση των συλλεγόμενων στοιχείων «βλέπουν» αν αυτές επιβεβαιώνονται ή αντίθετα διαψεύδονται.  Η φύση, δηλαδή, της ανάλυσης της πληροφορίας είναι «αναγωγική» (Γεωργίου,1999).    

Σε όλες τις εμπειρικές έρευνες οι ισχυρισμοί τεκμηρίωσης είναι δύο ειδών: περιγραφικοί και εξηγητικοί (Bird κ.ά., 1999).  Τα εργαλεία περιγραφής των δεδομένων είναι οι στατιστικοί πίνακες και τα διαγράμματα. Οι ερευνητές συνοδεύουν τα ποσοστικοποιημένα αποτελέσματα της έρευνάς τους με περιεκτικό σχολιασμό. Κάποιες από τις έρευνες κάνουν χρήση δευτερογενών δεδομένων (Παναγιώτογλου, 2002), ενώ οι υπόλοιπες (Kazmer, 2002^.  Λεκίδου, 1999^. Χατζημαρή – Ζουπάνος, 2002^. Κόκκινος, 2005) χρησιμοποιούν στοιχεία που έχουν συλλέξει οι ίδιοι οι ερευνητές. 

Για παράδειγμα, η έρευνα της  British Library στηρίζεται σε δομημένο ερωτηματολόγιο (1998, όπ. αναφ. Παναγιώτογλου, 2002), όπως και η έρευνα του Κόκκινου (2005), το οποίο όμως περιείχε και ανοικτού τύπου ερωτήματα.  Για την έρευνα των Χατζημαρή – Ζουπάνου (2002) σχεδιάστηκε και υλοποιήθηκε βάση δεδομένων.  Για την έρευνα της Λεκίδου (1999) συλλέχθηκαν στοιχεία από το αυτοματοποιημένο σύστημα της βιβλιοθήκης.  Μόνο η έρευνα του Kazmer (2002) στηρίχτηκε σε συνεντεύξεις με τους φοιτητές σε μακρό χρόνο.   Για τους σκοπούς των ερευνών επιλέχθηκε ο πληθυσμός – στόχος από διαφορετικές κατηγορίες ατόμων ή ομάδων (π.χ. προπτυχιακοί φοιτητές, μεταπτυχιακοί κ.ά.).  Στη συνέχεια, ομαδοποιήθηκαν και κωδικοποιήθηκαν οι απαντήσεις και τέλος συντάχθηκε το report με τη λεπτομερή αναφορά των ευρημάτων και τα συμπεράσματα και τις προτάσεις της έρευνας.

Στο πλαίσιο της ποιοτικής αναβάθμισης των ψηφιακών υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών διαμορφώνονται και αναπτύσσονται δείκτες αποτίμησης και απόδοσης (πρόχειρα θα μπορούσε κανείς να συμβουλευτεί τους δείκτες που προτείνει η Μ.Ο.Β.Α.Π.)[2] που αφενός βοηθούν στην εξαγωγή συγκριτικών και συγκρίσιμων στοιχείων για τη λειτουργία των βιβλιοθηκών (βιβλιοθηκονομικά και οικονομικά: έκταση βιβλιοθήκης, θέσεις ανάγνωσης, προσωπικό, συλλογές, πληροφοριακό υλικό, στοιχεία μηχανοργάνωσης, χρηματοδότηση, δαπάνες κ.ά.) και αφετέρου δημιουργούν το πλαίσιο για να «ελέγχει» κανείς τι χρειάζεται να βελτιώσει έτι περαιτέρω.  Ωστόσο, όλοι αυτοί οι δείκτες σπάνια λένε κάτι για την ικανοποίηση των αναγκών των χρηστών.  Γι’ αυτό, ίσως, θα έπρεπε να διαμορφωθεί και ένα άλλο πλαίσιο αξιολόγησης με ανοικτού τύπου ερωτηματολόγια και συνεντεύξεις των χρηστών ή ακόμη και ομάδες συζητήσεων που θα εστίαζε στις ουσιαστικές ανάγκες των χρηστών (ευκολία πρόσβασης στο υλικό, διευρυμένο ωράριο λειτουργίας, τηλεφωνική υποστήριξη ή εναλλακτικά ασύγχρονη υποστήριξη κ.ά.).  Παράλληλα, σκόπιμο είναι να διοργανωθούν τακτικά σεμινάρια εκπαίδευσης των χρηστών στις νέες τεχνολογίες που χρησιμοποιούνται από τις βιβλιοθήκες και τις νέες μεθόδους αναζήτησης και έρευνας στο «σώμα» των πληροφοριακών πόρων που διαθέτει (πληροφοριακή παιδεία).

Η ψηφιακή βιβλιοθήκη είναι αρωγός και συμπαραστάτης τόσο του διδακτικού όσο και του ερευνητικού έργου.  Ιδιαίτερα στο on – line γνωστικό περιβάλλον της κοινωνίας της πληροφορίας και της ψηφιακής διδασκαλίας ή της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης καλείται να ανταποκριθεί στις υψηλές απαιτήσεις της νέας εποχής για να καλύψει τις εκπαιδευτικές και πληροφοριακές ανάγκες των χρηστών της.  Έτσι, πρέπει να αναπτύξει τις υποδομές της, την «αρχειακή» της λειτουργικότητα και, ταυτόχρονα, να «προσαρμοστεί» στα καινούργια αιτήματα της εποχής.

Τα ερευνητικά ερωτήματα της προτεινόμενης έρευνας

            Στη βάση του παραπάνω σχολιασμού διαπιστώνεται η χαμηλή διείσδυση των ψηφιακών υπηρεσιών στους φοιτητές εξΑΕ και διατυπώνονται ορισμένες προτάσεις για την ανάπτυξη της διεπαφής ανάμεσα στους χρήστες και στη βιβλιοθήκη, ώστε δυνητικά ολοένα και μεγαλύτερο μέρος των φοιτητών εξΑΕ να γίνουν χρήστες των παρεχόμενων υπηρεσιών και να ικανοποιούν τις ανάγκες τους τόσο σε πληροφοριακό όσο και σε ερευνητικό ή εκπαιδευτικό επίπεδο.  Η σχεδιαζόμενη (πιλοτική) έρευνα στοχεύει μέσα από τη συλλογή δεδομένων με δομημένες συνεντεύξεις και την ανάλυση περιεχομένου των δεδομένων (Cohen & Manion, 1994) να διερευνήσει αν πράγματι οι φοιτητές εξΑΕ χρησιμοποιούν και σε ποιο βαθμό της ψηφιακές υπηρεσίες των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών, για ποιους λόγους η διείσδυση είναι (αν πράγματι είναι) χαμηλή και τις στάσεις τους απέναντι σε αυτές.  

            Τα ερωτήματα που θα τεθούν σχετικά με την αξιολόγηση των χρήσεων και των χρηστών αφορούν σε ζητήματα όπως: ποιος είναι ο χρήστης, τι ενδιαφέρει τον χρήστη, πώς αναζητά ο χρήστης τις πληροφορίες που χρειάζεται και γιατί αναζητά αυτές τις πληροφορίες.  Το ερώτημα «ποιος» σχετίζεται με δημογραφικά δεδομένα. Οι χρήστες μπορεί να είναι είτε εσωτερικοί στο σύστημα της ψηφιακής βιβλιοθήκης είτε εξωτερικοί.  Στην περίπτωση των εξωτερικών χρηστών υπάρχουν διαφορετικά επίπεδα στην πυραμίδα της πληροφόρησης: πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, οι επαγγελματίες χρήστες, οι υψηλού επιπέδου πανεπιστημιακοί, οι ερευνητές χρήστες.  Ακολουθώντας αυτή την κατάταξη των δημογραφικών δεδομένων κάθε χρήστη η αξιολόγηση εστιάζει στον τύπο του χρήστη και στη κατανομή του ανάμεσα στα διάφορα επίπεδα.  Το ερώτημα «τι» αφορά την περιοχή ενδιαφέροντος του χρήστη. Αυτό είναι το κύριο σημείο της χρήσης μιας ψηφιακής βιβλιοθήκης. Στην αξιολόγηση θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί η κατανομή των περιοχών ενδιαφέροντος ως κριτήριο.  Το τρίτο σημείο σχετίζεται με την ερώτηση «πώς», δηλαδή με τους τρόπους που οι χρήστες αναζητούν τις πληροφορίες.  Οι χρήστες μπορούν να υιοθετήσουν  δύο κυρίως στρατηγικές. Η πρώτη μέθοδος αφορά την άμεση αναζήτηση του αντικειμένου, κατά βάση μέσω μεγάλων μηχανών αναζήτησης, για το τον προσδιορισμό συγκεκριμένων κομματιών πληροφορίας.  Η δεύτερη μέθοδος αφορά την «παραδοσιακή» διαδικασία περιπλάνησης.   Στη στρατηγική αυτή μπορεί να περιλαμβάνονται πιο συστηματικές προσεγγίσεις, μπορεί ο χρήστης να χρησιμοποιεί ένα ταξινομικό σχήμα, ώστε να περιορίσει την περιπλάνηση.  Για το σκοπό της αξιολόγησης μπορεί να ληφθεί υπόψη η κατανομή των χρηστών ανάμεσα σε αυτές τις μεθόδους.  Τέλος, ο λόγος για τον οποίο ο χρήστης κάνει την αναζήτηση μπορεί να θεωρηθεί ως απάντηση στο «γιατί».  Για κάποιους χρήστες μπορεί η αναζήτηση πληροφοριών να είναι  απλά ευχαρίστηση ή ενδιαφέρον, για κάποιους άλλους η πληροφόρηση μπορεί να είναι αντικείμενο κριτικής ανάλυσης εκπαιδευτικών ή ερευνητικών σκοπών, ενώ για άλλους πάλι μπορεί η αναζήτηση πληροφοριών να είναι σημαντική για τη σύνθεση νέων εργασιών μέσω της παραπομπής, του σχολιασμού και της επεξήγησης.  Για το σκοπό της αξιολόγησης μπορεί να φανεί χρήσιμο κριτήριο η κατανομή των χρήσεων ανάμεσα σ΄ αυτές τις κατηγορίες.

Ειδικότερα, για να προσεγγιστεί κατά το δυνατόν ο σκοπός της έρευνας, δηλαδή η αξιολόγηση της χρήσης των ψηφιακών υπηρεσιών της βιβλιοθήκης του ΕΑΠ από τους φοιτητές εξΑΕ, θα αναλυθεί σε μερικότερους στόχους ώστε να γίνει ευκολότερη η προσπέλασή του.  Έτσι, θα διερευνηθούν ερωτήματα σχετικά με το:

Α) κατά πόσο είναι εύκολη η χρήση των ψηφιακών υπηρεσιών της βιβλιοθήκης του ΕΑΠ,

Β) κατά πόσο είναι ικανοποιημένοι από το πληροφοριακό και εκπαιδευτικό συμπληρωματικό υλικό που αναζητούν (και αν αναζητούν πράγματι) κατά τη διάρκεια των σπουδών τους,

Γ) πως αξιολογούν την υπάρχουσα λειτουργία των ψηφιακών υπηρεσιών της βιβλιοθήκης,

Δ) κατά πόσο θεωρούν πως η βιβλιοθήκη παρέχει εκπαιδευτικό έργο.

Στη βάση των παραπάνω αξόνων θα τεθούν μερικότερα ερωτήματα ώστε τα υποκείμενα της έρευνας να μπορέσουν να εκφράσουν τις αντιλήψεις και τις γνώμες τους σχετικά με τις παρεχόμενες ψηφιακές υπηρεσίες της βιβλιοθήκης του ΕΑΠ και παράλληλα να διατυπωθούν οι ανάγκες τους (σε υλικό; σε υποστήριξη; σε υπηρεσίες;) και να διαπιστωθεί αν αυτές καλύπτονται από το υπάρχον πλαίσιο λειτουργίας της βιβλιοθήκης. Έτσι, θα διερευνηθούν οι κάτωθι μεταβλητές:

Α1) της προσαρμοστικότητας των υπηρεσιών στην ευκολία του χρήστη,

Α2) των τρόπων επικοινωνίας των χρηστών με τις ψηφιακές υπηρεσίες της βιβλιοθήκης (διεπαφή),

Α3) του ωραρίου λειτουργίας της βιβλιοθήκης και την επάρκεια του χρόνου δανεισμού ή ανάκτησης της πληροφορίας,

Α4) της ενημερότητας των χρηστών για το εύρος των παρεχόμενων υπηρεσιών,

Β1) της αναζήτησης συμπληρωματικού υλικού κατά τη διάρκεια των σπουδών τους,

Β2) τι είδους υλικό αναζητούν (βιβλία, άρθρα, λογισμικό κ.ά.),

Β3) ποια υπηρεσία επισκέπτονται συχνότερα,

Β4) για ποιους άλλους λόγους επισκέπτονται τη βιβλιοθήκη,

Β5) της διαθεσιμότητας του υλικού για on ή off line χρήση,

Β6) της δυνατότητας να φωτοτυπήσουν το υλικό που αναζητούν,

Β7) της ικανοποίησης από την αναζήτησή τους,

Β8) της βοήθειας που λαμβάνουν στην προσπάθεια ανάκτησης μιας πληροφορίας,

Γ1) την επάρκεια των συλλογών και των άλλων πληροφοριακών πηγών (βάσεις δεδομένων, ψηφιακός κατάλογος περιοδικών, διαδανεισμός κ.ά.),

Γ2) την ευκολία πρόσβασης και πρόσκτησης του υλικού,

Γ3) της ικανοποίησης από τη χρήση,

Γ4) της ενημέρωσης για τις παρεχόμενες υπηρεσίες,

Δ1) της παροχής εκπαιδευτικού και ερευνητικού έργου από τις βιβλιοθήκες,

Δ2) της σημασίας των εφαρμοζόμενων εκπαιδευτικών τεχνικών στη χρήση της βιβλιοθήκης,

Δ3) της θετικής ή αρνητικής χρήσης της βιβλιοθήκης στην εκπαιδευτική διαδικασία και

Δ4) της αναγκαιότητας ανάπτυξης των ψηφιακών υπηρεσιών της βιβλιοθήκης στην εξΑΕ.

Θα πρέπει, ωστόσο, να σημειωθεί πως η εμπειρική έρευνα είναι πιλοτική και ως εκ τούτου ο πληθυσμός αναφοράς δεν εξασφαλίζει αντικειμενικότητα καθώς τα αποτελέσματα αφορούν στα συγκεκριμένα υποκείμενα της έρευνας (συνολικά στο πλαίσιο της έρευνας ερωτήθηκαν, με τη τεχνική της ημι-δομημένης συνέντευξης με ανοικτού τύπου απαντήσεις, πέντε φοιτητές εξΑΕ).  Άλλωστε η έννοια της εγκυρότητας και της αξιοπιστίας σε μια εμπειρική έρευνα, η οποία ακολουθεί την ποιοτική μεθοδολογία, έχει να κάνει περισσότερο με τη κατάθεση απόψεων και γνωμών από τον βιωματικό και εμπειρικό κόσμο των υποκειμένων που συμμετέχουν στην ερευνητική διαδικασία και άρα θα πρέπει να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη οι μεταβλητές του χρόνου και του χώρου της έρευνας καθώς και άλλων παραγόντων, όπως η συναισθηματική κατάσταση των υποκειμένων τη δεδομένη στιγμή, παλαιότερες εμπειρίες τους από τη χρήση βιβλιοθηκών κ.ά.  

            Έτσι, η προτεινόμενη έρευνα θα σχεδιαστεί στη βάση των παραπάνω ερωτημάτων και θα διερευνήσει καταρχήν την πληροφοριακή παιδεία (information literacy) των εμπλεκομένων ώστε να διαπιστωθούν ανάγκες και ελλείμματα και να προταθούν τρόποι αντιμετώπισής τους, με την ανάπτυξη δεξιοτήτων (life skills) μέσα από μια σειρά σχεδιασμένων και στοχευμένων δράσεων.  Παράλληλα, θα διερευνηθούν ουσιαστικές ανάγκες των φοιτητών της εξΑΕ τόσο σε πληροφοριακό υλικό όσο και σε υπηρεσίες ώστε να αναπτυχθούν οι πληροφοριακές υπηρεσίες των ψηφιακών ακαδημαϊκών υπηρεσιών (reference services) και οι εκπαιδευτικές τους πηγές (learning resources). 

Συμπεράσματα

         Η σχεδιαζόμενη (πιλοτική) έρευνα στοχεύει να αξιολογήσει τη χρήση των παρεχόμενων ψηφιακών υπηρεσιών των ακαδημαϊκών βιβλιοθηκών από τους φοιτητές εξΑΕ.  Στο πλαίσιο του νέου διαφοροποιημένου εκπαιδευτικού περιβάλλοντος, και καθώς ολοένα αυξάνεται ο αριθμός των ανθρώπων που επιλέγουν να εκπαιδευτούν με τη μέθοδο της εξ αποστάσεως μάθησης, οι βιβλιοθήκες οφείλουν να αναπτύξουν λειτουργίες και υπηρεσίες τέτοιες που να ανταποκρίνονται στη νέα (ψηφιακή και εικονική) πραγματικότητα.  Έτσι, θα πρέπει να διαμορφώσουν πολιτικές και στρατηγικές «φιλικές» προς τον χρήστη και, παράλληλα, υποστηρικτικές και συμμετοχικές.  Ωστόσο, από την επισκόπηση της βιβλιογραφίας διαφάνηκε πως ακόμη δεν έχει επιτευχθεί ο επιθυμητός βαθμός διεπαφής ανάμεσα στη βιβλιοθήκη και τον χρήστη.  Γι αυτό η έρευνα στοχεύει να διερευνήσει τους πιθανούς λόγους και τα αίτια αυτής της «απόστασης», σε μια σειρά από παράγοντες που αφορούν τόσο τον χρήστη όσο και τις παρεχόμενες υπηρεσίες. 
Βιβλιογραφία

Argentani, C. (1999). “Library – University Partnerships in Distance Learning”. 65^th IFLA Council and General Conference, Bangkok, Thailand, August 20 –28. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.ifla.org/IV/ifla65/papers/084-165e.htm (04/01/2008).

Βαρσαμίδου, Α., Ρες, Γ. (2007). Αναγκαιότητα – σημαντικότητα της αξιολόγησης στα Ανοικτά Πανεπιστήμια – Προτεινόμενο αξιολογικό μοντέλο του διοικητικού μηχανισμού και των Υπηρεσιών Βιβλιοθήκης του ΕΑΠ. 4^th International Conference in Open and Distance Learning. Forms of Democracy in Education: Open Access and Distance Education. Αθήνα: Προπομπός, σ. 267 – 273.

Bird M., Hammersley M., Gomm R., Woods P., (1999). Εκπαιδευτική Έρευνα στην πράξη. Εγχειρίδιο Μελέτης. Πάτρα: ΕΑΠ.

Γεωργίου, Δ. (1999). T. Q. C. Καλλιέργεια της Ολικής Ποιότητας ως μοχλού ανάπτυξης των Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. Στο Διημερίδα με θέμα: Στατιστική και Ολική Ποιότητα Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών, 19 – 20 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://mopab.lib.uoi.gr/activities/activitiesgre01.pht#2. (31/10/2007). 

Γεωργίου, Π. (1999). «Συνεχής Παρακολούθηση και Αξιολόγηση της Ποιότητας Παροχής Υπηρεσιών: Αναγκαιότητα, Παράμετροι, Μέθοδοι – Αξιοποίηση στοιχείων στα πλαίσια της Στρατηγικής Ανάπτυξης και Καθημερινής Λειτουργίας της Βιβλιοθήκης». Στο Διημερίδα με θέμα: Στατιστική και Ολική Ποιότητα Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών, 19 – 20 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://mopab.lib.uoi.gr/activities/activitiesgre01.pht#2. (31/10/2007).

Coen, L., Manion, L. (1994). Μεθοδολογία Εκπαιδευτικής Έρευνας (4^η έκδοση). Αθήνα: Μεταίχμιο.

Δημητρόπουλος, Ε. Γ. (⁵2004). Εκπαιδευτική Αξιολόγηση.  Η Αξιολόγηση της Εκπαίδευσης και του Εκπαιδευτικού Έργου. Αθήνα: Γρηγόρης.

ECAR Respondent Summary (2003). Evolving Campus Support Models for E Learning Courses. 

Ζάχος, Γ. Κ. (1999). Έρευνα χρήσης των Βιβλιοθηκών του Πανεπιστημίου των Ιωαννίνων. Στο Διημερίδα με θέμα: Στατιστική και Ολική Ποιότητα Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών, 19 – 20 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://mopab.lib.uoi.gr/activities/activitiesgre01.pht#2. (31/10/2007).

HeadLine Newsletter (1999). What do users want from the hybridlibrary? HeadLine Newsletter. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.headline.ac.uk (20/04/2008).

Kazmer, M. M. (2002). «Distance education students speak to the library: here’s how you can help even more». The Electronic Library, vol. 20, no. 5, pp. 395 – 400.

Κόκκινος, Δ. (2005). Πολιτικές παροχής εξ αποστάσεως εκπαίδευσης από τις Ακαδημαϊκές Βιβλιοθήκες στον ευρωπαϊκό χώρο. Διπλωματική εργασία. Αθήνα.

Λεκίδου, Μ. (1999). Διαχείριση Στατιστικών Στοιχείων Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών. Στο Διημερίδα με θέμα: Στατιστική και Ολική Ποιότητα Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών, 19 – 20 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://mopab.lib.uoi.gr/activities/activitiesgre01.pht#2. (31/10/2007).

Marchionini, G. & Maurer, H. (1995). “The Roles of Digital Libraries in Teaching and Learning”. Communications of the ACM, vol. 38, no.4 (April 1995), pp. 67 – 75.

Νικολοπούλου, Β. (1999). Συλλογή Στατιστικών Στοιχείων Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών 1998 – 1999. Στο Διημερίδα με θέμα: Στατιστική και Ολική Ποιότητα Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών, 19 – 20 Νοεμβρίου. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://mopab.lib.uoi.gr/activities/activitiesgre01.pht#2. (31/10/2007).

Παναγιώτογλου, Π. (2002). Υπηρεσίες των Σύγχρονων Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών προς τους Φοιτητές Ψηφιακής και Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης. Σύγχρονη Βιβλιοθήκη, 18, 16 – 22.

Roes, H. (2001). “Digital Libraries and Education: Trends and Opportunities”. D – Lib Magazine, vol. 7, no. 7/8. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.dlib.org/dlib/july01/roes/07roes.html (31/10/2007).

Rosenberg, M. J. (2001). E- learning, Strategies for delivering knowledge in the digital age. Mc Graw Hill.

SCONUL (2004). Information support for eLearning: principles and practice.  Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://www.sconul.ac.uk/pubs_stats/pubs/Information_Support_for_eLearning_Final.pdf (02/04/2008).

Τζεβελέκου, Κ. (2005). Ψηφιακές Βιβλιοθήκες. Η Μέτρηση της Ποιότητας Υπηρεσιών στις Ψηφιακές Βιβλιοθήκες. Διαθέσιμο στον δικτυακό τόπο: http://dlib.ionio.gr/ctheses/0405tab522k/tzevelekou_DLQuality.ppt (10/11/2007).

Χατζημαρή, Σ. & Ζουπάνος, Σ. (2002). Οι υπηρεσίες των ελληνικών επιστημονικών βιβλιοθηκών σε απομακρυσμένους χρήστες μέσω του παγκόσμιου ιστού: μια πρώτη καταγραφή. Σύγχρονη Βιβλιοθήκη, 13, 31 – 43.         

           

---

[1] Για μια σύνοψη των στρατηγικών που θα μπορούσαν να υιοθετήσουν οι ακαδημαϊκές βιβλιοθήκες βλ. Roes, H. (2001).

---

[2] Βλ. δικτυακό τόπο: http://www.mobap.gr